DİVAN NESRİ

Divan edebiyatında, şiir ağırlıklı olmakla birlikte, nesre (düzyazıya) de yer verilir.

Düzyazıya "inşa", yazara "münşi" denirdi. "Münşeat" terimi de "düzyazılar" ("İnşa"nın çoğulu) anlamında kullanılırdı.

Nesir sözcüğü, "yaymak, saçmak, dağıtmak" demektir.

Bugün 'düzyazı' terimiyle karşılanmaktadır, nesir yazarlarına da eskiden "nâsir" denirdi.

Divan Nesri'nin Genel Özellikleri

• Arap ve İran edebiyatlarının etkisindedir.
• Ne anlatıldığından çok nasıl anlatıldığı önemsenmiş, söyleyiş güzelliğine önem verilmiştir.
• Dili yabancı sözcük ve tamlamalarla yüklüdür. Söz sanatlarına ve mecazlara çok fazla yer verilir.
• Cümleler uzundur. Paragraf düzeni yoktur.
• Şiirdekine benzer ahenk oluşturulmaya çalışıldığı için secilere (uyaklı sözlere) yer verilmiştir.
• Noktalama işareti kullanılmaz.
• Dini-ahlaki konular ağırlıklı olarak işlenir. Tarihi olaylar, gezi izlenimleri, toplumsal sorunlar, bireysel duygular gibi konuların da işlendiği olur.

Divan Nesri'nin Bölümleri:

Düzyazı, dili ve üslubu açısından üç bölüme ayrılır:

a)Sade Nesir

Bilgilendirmek için, yalın, sanatsız bir dille yazılan yapıtlardan oluşur. Genel olarak tefsir ve hadis kitapları, din ve tasavvuf konularında yazılanlarla tarih, menakıpname ve destan niteliği taşıyan yapıtlar bu türdendir. Mercimek Ahmet'in "Kâbusname" adlı eseri sade nesrin başarılı bir örneğidir.

Seydi Ali Reis'in Mir'atü'l-Memalik adlı gezi yazısı (16. yüzyıl)

Sehi Bey'in Heşt Behişt adlı şuara tezkiresi (16. yüzyıl)

Aşıkpaşazade'nin Tevarih-i Al-i Osman (Osmanlı Tarihi adlı eseri (15. yüzyıl)

Mercimek Ahmed'in Kabusname tercümesi (15. yüzyıl)

Kul Mes'ut'un Kelile ve Dimme tercümesi (14. yüzyıl)

Evliya Çelebi Seyahatnamesi (17.yüzyıl). Bu eserleri sade nesre örnek gösterebiliriz.

b) Orta Nesir:

Günlük konuşma dilinden ayrılmış, zaman zaman süslü nesrin niteliklerini taşımakla beraber; anlatılmak isteneni, anlaşılır bir şekilde ortaya koyan nesirdir. Öğretici bir amacı olan, bilim ve kültür konularında yazılmış yapıtların çoğu orta nesir niteliğini taşır.

c) Süslü (Sanatlı) Nesir:

Hüner ve marifet göstermek amacıyla yazılmış, Arapça, Farsça sözcük ve tamlamalarla yüklü, "seci"lerin kullanıldığı, söz ve anlam oyunlarıyla dolu, bağlaçlarla uzayıp giden cümlelerle örülmüş, anlaşılması oldukça zor bir özellik vardır. Süslü nesrin ilk örneğini Sinan Paşa "Tazarruname" adlı yapıtıyla kaleme almıştır.
                                                                    
                                                                 (Bazı kısımlarda alıntı yapılmıştır.)

DİVAN EDEBİYATINDA NESİR TÜRLERİ

TEZKİRE

♦  Divan edebiyatında şairler hakkında bilgi veren eserlere tezkire denir.

♦  Tezkirelerin karşılığı günümüz edebiyatında “biyografi"lerdir.

♦ Türk edebiyatında ilk tezkire, Ali Şir Nevâî’nin kale­me aldığı “Mecalisü’n-Nefâis”tir. (15. yy) (Çağatay edebiyatı)

♦  Anadolu sahasında ise ilk tezkire Sehî Bey’in yazdı­ğı “Heşt Behişt”tir. (16. yy)

♦  Diğer bazı tezkire yazarları ise şunlardır:

Latifi, Tezkiretü’ş-Şuara ve Tabsıratü’n-Nuzama (16. yy)

Âşık Çelebi, Meşâiru’ş-Şuara (16. yy)

Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şuarâ (16. yy)

Ahdî, Gülşen-i Şuarâ (16. yy)

MÜNŞEAT

♦ Mensur olarak yazılmış yazıların yada mektupların toplandığı eserlerdir.

♦  Divan edebiyatında şairlerin mektuplardan* oluşan münşeatları vardır: Münşeat-ı Fuzulî, Münşeat-ı Kânî gibi.

♦ Divan edebiyatında Fuzûlî’nin 16. yy’da yazdığı “Şikayetname” adlı eseri ünlü bir mektuptur.

TARİH

♦ Eskiden tarihler üslup gözetilerek yazıldığı için ede­bî eser sayılmıştır.

♦ Divan edebiyatında tarih türünde epey eser verilmiş­tir. Bunların önemlilerini şöyle sıralayabiliriz:

Âşıkpaşazâde Tarihi (15. yy)

Peçevî Tarihi (Peçevî İbrahim Efendi) (17. yy)

Nâimâ Tarihi (18. yy)

SEYAHATNAME (GEZİ YAZISI)

♦  Gezilip görülen yerleri anlatan eserlerdir.

♦  Seyahatnameler belge niteliği taşır.

♦  Bu türde verilen eserlerin önemlileri şunlardır:

Seydi Ali Reis, Mir’atü’l-Memâlik (16. yy)

Evliya Çelebi, Seyahatname (10 cilt) (17. yy)

 Nâbi, Tuhfetü’l-Haremeyn (17. yy)

Keçecizâde İzzet Molla, Mihnet-i Keşan (19. yy)

SEFÂRETNÂME

♦ “Sefir”, “elçi” demektir. Sefirlerin (elçilerin) gittikleri memleketler hakkında yazdıkları eserlere de “sefaretnâme” denir.

♦ En tanınmışı, Yirmi tekiz Çelebi Mehmet'in  “Paris Sefâretnâmesi’dir.

MENÂKIBNÂME / VELÂYETNÂME

♦ Bir velînin (evliya) hayatı çevresinde oluşmuş men­kıbe ya da kerametleri anlatan dinî, tasavvufî eser­lerdir.

SİYER

♦ Peygamberimizin hayatını ve savaşlarını anlatan eserlerdir.

♦ Manzum veya mensur şekilde yazılabilir.

♦ Türk edebiyatında örnekleri oldukça başarılıdır. Özellikle Siyer-i Veysî çok tutulmuştur.

HİLYE

♦Hz. Peygamberin fizikî ve ruhî özelliklerini anlatan eserlerdir.

♦ Manzum ve mensur şekilde olabilir.

SÛRNÂME

♦ Şehzadelerin doğumları dolayısıyla yapılan şenlikle­ri, sünnet düğünlerini, padişah kızlarının ve kız kar­deşlerinin düğün merasimlerini konu edinen man­zum veya mensur eserlerdir.

♦ Sûrnâme-i Vehbî adıyla bilinen Vehbî’nin eseri, önemli bir sûmâme örneğidir.

FÜTÜVVETNÂME

♦ Ahîliğin esaslarını, ahlâkî ve ticarî ilkelerini anlatan eserlerdir.

GAZAVATNÂME

♦Türk edebiyatında sefer hazırlıklarını, ordunun yol­culuklarını, savaşları, fetihleri, zaferleri konu edinen eserlerin genel adıdır.

Letaifname 
♦Mizah edebiyatımıza ait latifeleri toplayan kitapların genel adıdır.

Siyasetname
♦Devleti yöneten kişilere siyasi ve ahlaki alanlarda öğütlerin verildiği didaktik eserlerdir.